انقلاب اسلامی نقطه عطفی بود که حوزه علمیه قم را به شدت سیاسی کرد. ومیل به نوگرایی دینی و ضرورت آشتی سنت های اسلامی با دستاوردهای تمدن جدید موجبات رواج علوم انسانی جدید، بویژه علوم سیاسی، درحوزه علمیه قم گردید.
مؤسسه علوم انسانی- مرکز جهانی علوم اسلامی
مركز جهاني علوم اسلامي به منظور تربيت طلاب فاضل، محقق، مدرس و متخصص در زمينه علوم انساني و فراهمآوري زمينه اشتغال و كارآفريني طلاب پس از مراجعت به كشورشان و همچنين تأمين نيروي انساني مسلمان و متخصص براي پاسخگويي به نيازهاي فرهنگي و اجتماعي جوامع اسلامي، اقدام به تأسيس «مؤسسه علوم انساني» نمود ه است. (1)
اين مؤسسه فعاليت رسمي خود را از ابتداي سال تحصيلي 85 – 84 با همكاري اساتيد با تجربه در حوزه علوم انساني در مقطع كارشناسي در هفت رشته آغاز نمود وگفته می شود برنامه راهاندازي مقطع كارشناسيارشد و دكتراي مؤسسه نيز در دست تدوين ميباشد.
رشتههاي مقطع كارشناسي مؤسسه عبارتند از:
رشتههاي مقطع كارشناسي
1. معارف اسلامي و علوم سياسي
2. معارف اسلامي و علوم تربيتي
3. معارف اسلامي و مديريت
4. معارف اسلامي و اقتصاد
5. معارف اسلامي و مطالعات اجتماعي
6. معارف اسلامي و تبليغ و ارتباطات
7. معارف اسلامي و روانشناسی
این مؤسسه ظاهراً آخرین و جدید ترین مرکزی است که به آموزش علوم سیاسی در بین طلاب علوم دینی اقدام کرده است.چنانکه از عناوین رشته های مصوب پیدا است، مؤسسه علوم انسانی وابسته به مرکز جهانی، الگویی از آموزش های دوگانه؛ دینی و علوم انسانی جدید را پذیرفته است که قبلاً تهران و در مراکزی چون دانشگاه امام صادق(ع) به مدیریت آیت الله مهدوی کنی طرح و تجربه شده است.
البته مراکز آموزشی فوق، تنها مراکز رسمی آموزش سیاسی هستند. در حوزه علمیه قم، همواره،مراکز دیگری هم هستند که به طور غیر رسمی به آموزش سیاسی اقدام می کنند. و یا آموزش سیاسی را غیر مستقل و در فالب برنامه های عمومی دیگر تعقیب می نمایند. به هر حال، اشاره به این بر نامه ها شاید خالی از اطناب نباشد. در زیر به مراکز رسمی پژوهش های سیاسی در حوزه علمیه قم اشاره می کنیم.
ب) مراکز پژوهشی
مراکز پژوهشی حوزوی در موضوعات و دانش سیاسی هم عموماً در دوره جمهوری اسلامی تأسیس شده اند.مهمترین این مراکزعبارتند از؛1) پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی دفتر تبلیغات اسلامی،2) گروه اندیشه سیاسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،3) مرکز تحقیقات خبرگان رهبری. در زیر، به اجمال به معرفی این سه مرکز می پردازیم.
1. پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی
این پژوهشكده ابتدا با عنوان «واحد اندیشه سیاسی» توسط دانش آموختگان رشته علوم سیاسی مؤسسه باقر العلوم(ع) در معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی تأسیس گردید. پژوهشكده علوم و انديشه سياسي به منظور تبيين و تدوين انديشه سياسي اسلام و پاسخگويي به نيازهاي معرفتي برآمده از استقرار نظام اسلامي، در سال 1373 آغاز به كار كــرد. این مرکز تحقیقاتی که ویژه سیاست پژوهی است، در سه گروه فلسفه سیاسی، فقه سیاسی وعلم سیاست فعالیت داردو و اهداف اعلامی آن عبارتست از؛
اهداف اعلامي
1. تبيين چارچوبهاي نظري سياست اسلامي و نقد مباني فلسفه سياسي مدرن.
2. تبيين نظام سياسي اسلام از طريق توانمندسازي و توسعه فقه و فلسفه سياسي شيعه.
3. دستيابي به دانش سياسي اسلامي به منظور عينيت بخشيدن به نظام سياسي اسلام.
4. پاسخگويي به پرسشهاي اساسي و مشكلات فكري ـ سياسي در عرصه فرهنگ ديني و مبانيفكري نظام اسلامي.
آسیب شناسی و شناسايي تاريخ انديشه سياسي مسلمين، ترجمه متونكلاسيك در دانش سياسي جديد و انجام مطالعات تطبيقي در حوزه سياست، بخشي از تلاشهاي اينمجموعه است.اين پژوهشكده تعدادی هیأت علمی دارد و بیشتر کارهای پژوهشی خود را در قالب سفارش پروژه انجام می دهد. بیش از 40 اثر پژوهشی منتشر كرده، نزدیک به همین تعداد اثرآماده انتشار و بيش از 36 طرح در دست تحقيق دارد. (2)
2. مرکز تحقیقات خبرگان رهبری
مجلس خبرگان رهبری با توجه به نیاز کشور و تاکیدهای مکرر مقام معظم رهبری، در اجلاسیه 28 / 11/ 71 مسئولیت انجام تحقیقات در موضوع حکومت اسلامی را بر عهده دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری گذارد و بر اساسا این تصمیم، مرکز تحقیقات علمی دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری تاسیس شد.اهداف عمده این مرکز تحقیقاتی عبارتست از؛
اهداف
1. تبیین مبانی نظری حکومت اسلامی و تحقیق مسائل آن؛
2. رفع شبهات مطرح شده بر مبانی و ساختار حکومت اسلامی؛
3. طرح مباحث و موضوعات جدید در حوزه مباحث مرکز و پاسخگویی به پرسشهای نو پیدا؛
4. برقراری ارتباط علمی با اعضای محترم مجلس خبرگان و ارائه خدمات پژوهشی به آنان. (3)
ازجمله فعالیت های مرکز تحقیقات خبرگان انتشار فصلنامه حکومت اسلامی است که تاکنون حدود40 شماره منتشر شده است. این مرکز نیز محقق تمام وقت اندکی دارد و برنامه های تحقیقاتی خود را بیشتر در قالب سفارش پروژه سامان می دهد.
3. گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نیز که با مدیریت حجت الاسلام آقای رشاد اداره می شود گروهی تحت عنوان گروه سیاست دارد که به پژوهش در شاخه های مختلف علوم سیاسی و اندیشه سیاسی اسلام اختصاص دارد.این مرکز تحقیقاتی هم هیأت علمی تمام وقت اندکی دارد و کوشش می کند تا برنامه های پژوهش سیاسی را با تکیه بر سفارش پروژه و جذب محققان ساعتی از مراکز دیگر سامان دهد.
ج) مجلات تخصصی
هرچند در اکثر نشریات حوزه علمیه قم مباحثی از سیاست به چشم می خورد،اما دو فصلنامه «علوم سیاسی» و«حکومت اسلامی» ویژه مباحث سیاسی اعم از اندیشه سیاسی و دیگر مباحث علم سیاست هستند. در اینجا، به این دو فصلنامه اشاره می کنیم.
1. فصلنامه علوم سیاسی
فصلنامه علوم سیاسی نخستین نشریه تخصصی در باره مباحث سیاسی است که در دانشگاه باقر العلوم(ع) و به همت مدیران وقت از سال های 1372-1373 منتشر شد.این فصلنامه تاکنون سه دوره را طی کرده است؛1)ابتدا نشریه ای دانشجویی بود که به صورت جزوه داخلی در توسط دانشجویان مؤسسه آموزش عالی باقرالعلوم(ع) تهیه و توزیع می شد؛2)سپس به صورت مجله داخلی با انتشار محدود درآمد و با استقبالی که پیدا کرد؛3) از سال 1377ش.انتشار رسمی آن با شمارگان جدید آغاز شد.
در سرمقاله نخستین شماره از سری جدیددآمده است؛ فصلنامه علوم سياسى با هدف ترويج آگاهى و مفاهيم سياسى اسلام در جامعه, و بويژه در سطح دانشجويان اين رشته و طلاب علوم دينى منتشر مى شود و چنانكه گذشت, موضوع ((سياست)) را در سه حوزه ; ((ميراث اسلامى)), ((غرب شناسى)) و ((مسائل روز)) مورد بررسى قرار مى دهد. (4)مقالات سری جدید فصلنامه علوم سیاسی به صورت رایگان و آنلاین در دسترس خوانند علاقمند به مباحث سیاسی قرار دارد. (5)
2. فصلنامه حکومت اسلامی
شماره اول فصلنامه «حکومت اسلامی»، به همت مرکز تحقیقات دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، در پاییز سال 1375 منتشر شد و تا کنون 43شماره انتشار یافته است.هدف از انتشار این فصلنامه چنانکه در شماره اول و چهل و دوم مجله آمده است، عبارتند از؛
اهداف انتشار
1. تبيين انديشه سياسى اسلام
2. معرفى فقه سياسى
3. تبيين انديشه سياسى مبتنى بر"ولايت فقيه "
4. فراهم سازى بستر گفت و گوهاى علمى در عرصهء سياست دينى
5. پرداختن به تاريخ سياسى مسلمين.
مجله حکومت اسلامی مقالات خود را بیشتر از طریق سفارش مقاله تأمین می کند. مقالات فصلنامه حکومت اسلامی به صورت رایگان و آنلاین در دسترس خوانند علاقمند به مباحث سیاسی قرار داده شده است.از ویژگی های متن اینترنتی مقالات«حکومت اسلامی» این است که صفحات اینترنتی مقالات با شماره صفحات چاپ کاغذی مجله مطابقت دارد و محققان را از مراجعه غیر ضرور به متن کاغذی مجله بی نیاز می کند. (6)
د) انجمن مطالعات سیاسی(28)
افزایش دانش آموختگان علوم سیاسی در حوزه علمیه قم، به ویژه در دوره های تکمیلی(ارشد و دکتری)، ضرورت ساماندهی به مطالعات سیاسی، و نیز حفظ ارتباط وهمکاری محققان و مدرسان علوم سیاسی در حوزه علمیه قم را، در کنار دیگر انجمن های تخصصی حوزه، نشان داد. و بدین سان، اندیشه تأسیس انجمن مطالعات سیاسی به همت معاونت پژوهشی حوزه علمیه قم مطرح گردید.
ضرورت زمينهسازي براي تعميق و توسعه مباحث علمي مرتبط در حوزههاي علميه، ايجاد زمينه مناسب براي تضارب آراء و گفتگوهاي علمي در زمينه مباحث سياسي، پرورش نيروهاي انساني مناسب و سامانبخشي به امور آموزشي و پژوهشي مباحث علوم سياسي از جمله اهدافي بود كه باعث شد تا كارشناسان و محققان علوم و انديشههاي سياسي در حوزه گرد هم آيند تا با نگاهي به مقولات سياسي به هم انديشي و تفكر در زمينه توسعه انديشه سياسي اسلام بپردازند و انجمن مطالعات سياسي را پايهگذاري كنند. انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم در بهمن ماه 1383 تأسیس شده است. (7) انتخابات دوره ای هیأت مدیره انجمن دوسالانه است.
ه) عکس العمل به نوگرایی
گزارش اجمالی بالا روند گسترش و نهادینه شدن دانش سیاسی جدید در حوزه علمیه قم و در دوره جمهوری اسلامی را نشان می دهد.همچنین، این نکته نیز حائز اهمیت است که بیشترین گسترش بویژه در دوره های تکمیلی و تحقیقات علوم سیاسی در سال های 1374-1384 بوده است. سال هایی که شاهد رواج و رونق اقبال عمومی طلاب و نهاد های حوزوی- به رغم برخی مخالفت ها- به علم سیاست است.
اما از این دوره به بعد، چنین می نماید که نوعی عکس العمل و حتی نشانه های شورش علیه نوگرایی و علوم انسانی جدید، بویژه علوم سیاسی، در حوزه علمیه قم پدید آمده است.در این مقاله، شاید فرصت پرداختن به جزئیات این پدیده نباشد، اما شاید اشاره بدان خواننده علاقمند به مسائل فکری- سیاسی روز جامعه ما را نسبت به عواقب چنین پدیده هایی هوشیار نماید.
به نظر می رسد که حوزه علمیه از دیدگاه آموزش و پژوهش سیاسی دچار نوعی پارادوکس معمایی در سال های اخیر شده است؛ از یک سوی با تکیه بر تجربه دهه گذشته و ضرورت های نظام جمهوری اسلامی، میل به نقد سنّت و طرح آزاد اندیشی و مقدمات نظریه پردازی متناسب روز دارد، چیزی که در پیام رهبر انقلاب هم بدان تأکید شده و تحت عنوان «نهضت آزاد اندیشی و تولید علم» در رفتار حوزه دیده می شود؛ اما از سوی دیگر جریان قوی تر مخالفت، ترس وطرد علوم جدید بویژه سیاست و دانش آموختگان سیاسی درحوزه رواج یافته است.
خلاصه و نتیجه
اشاره کردیم که دین اسلام دین سیاسی است و علمای شیعه – از دور و نزدیک- همواره در سیاست حضور داشته اند. اما نسبت تشیع با علوم انسانی جدید و از جمله علم سیاست پدیده ای است که با تحولات مشروطیت در ایران و موقعیت جدید علمای شیعه در جهان معاصر پیوند دارد.
مشکلات ناشی از تحولات مشروطیت؛واگرایی علما و روشنفکران، استقرار دولت پهلوی، پیوند پهلویسم با غرب گرایی و استعمار، و ناکامی ایده وحدت دو نهاد علمی قدیم و جدید،عواملی بودند که موجبات ظهور دو نهاد حوزه و دانشگاه، مستقل از یکدیگر، در ایران شدند. چنین می نماید حوزه قم، از ابتدای تأسیس، بنا به ضرورت های تاریخی، مسئله مشروطه و استبداد را تحت شعاع ضرورت های مهم تری چون مبارزه با استعمار قرار داده بود. و بدین سان نه تنها به ایده های مشروطیت، بلکه نسبت به کل غرب و علوم مدرن برخاسته از آن هم بی اعتماد بود.حوزه در گسست از علوم جدید شکل گرفت وسیاست گریز از سیاست به تدریج باعث جا افتادن اندیشه جدایی دین از سیاست گردید.
به تعبیر امام خمینی «وقتى شعار جدائى دين از سياست جا افتاد و فقاهت... غرق شدن در احكام فردى و عبادى شد و قهرا فقيه هم مجاز نبود كه از اين دايره و حصار بيرون رود و در سياست وحكومت دخالت نمايد». (8) حوزه علمیه قم در چنین موقعیتی، نه تنها قادر به اندیشیدن در باره علوم جدید از جمله سیاست نبود، بلکه حتی«ياد گرفتن زبان خارجى كفر و فلسفه و عرفان گناه و شرك به شمار مىرفت». (9)
انقلاب اسلامی نقطه عطفی بود که حوزه علمیه قم را به شدت سیاسی کرد. ومیل به نوگرایی دینی و ضرورت آشتی سنت های اسلامی با دستاوردهای تمدن جدید موجبات رواج علوم انسانی جدید، بویژه علوم سیاسی، درحوزه علمیه قم گردید. چنانکه گذشت تلاش های علاقمندان به این دانش در حوزه در سال های 1374-1384 به بالاترین سطح خود رسید. مراکز آموزش سیاسی به برگزاری دوره های تکمیلی(ارشد و دکتری) اقدام کردند و مراکز پژوهشی و نشریات تخصصی یکی پس از دیگری ظهور و سامان یافتند.
با این حال، حوزه هرگز از اندیشه های ضد نوگرایانه خالی نشد، به تعبیر امام خمینی، « هنوز حوزهها به هر دو تفكر آميختهاند». (10) و منطق این آمیختگی اقتضاء می کند که عکس العمل به نو اندیشی از «لایه های تفکراهل جمود» (11)هر از گاهی، و هرگاه به نوعی، سر بیاورد و جریان نوپای نوگرایی در حوزه علمیه را تهدید کند.چنین می نماید که این بار، شورش علیه نوگرایی و بویژه علم سیاست در حوزه ها در قالب شعار خاصی ظاهر شده است؛ ادعای پیوند علوم انسانی جدید با سکولاریسم، و سپس ضرورت مقابله با این علوم از باب ضرورت مقابله با سکولاریسم.
روشن است که کبرای قضیه نوعی مغالطه است. زیرا پیوند علوم انسانی جدید با مبانی الحاد، و ادعای این همانی گسست ناپذیر علوم انسانی جدید با غرب و غرب گرایی، فرضیه ای اثبات نشده است. اما به هر حال بهانه ایدئولوژیک مناسبی برای مبارزه با رواج این علوم در حوزه علمیه قم شده است.
پي نوشت:
(1) - http://www.qomicis.com/farsi/pager.aspx?Id=4
(2) http://www.isca.ac.ir/index.php?option=com_content&task=view&id8&Itemid=23
(3)http://www.hawzah.net/per/shenaseh/TheCenter-5.aspx.htm
(4) - سرمقاله،دانش سياسى و فرهنگ اسلامى، فصلنامه علوم سیاسی، سال اول، ش.اول، 1377.
(5)- http://ww.ir/main/index.htm?id=A&me=w.bou.ac
(7) - http://www.psas.ir//
(8) - http://www.daeh.org/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=54
(9) - امام خمینی، پیام تاریخی حضرت امام خمینی (ره) به روحانیت، 3/12/1367؛
http://new.hawzah.net/Hawzah/Articles/Articles.aspx?id=6611
(10) - امام خمینی، همان.
(11) - امام خمینی، همان.
منبع:bashgah.net
مشترك خبرخوان نظرات اين مطلب شويد
